Karolina Tabak: Erich Mendelsohn – twórca nowoczesnego domu towarowego

archivolta01

Przełom XIX i XX wieku to okres wielkiego rozkwitu architektury handlowej. Największe francuskie i niemieckie firmy prześcigały się we wznoszeniu nowych domów towarowych, które w pełni zasługiwały na miano świątyń komercji czy katedr handlu. Budynek miał zachwycać formą i dekoracją, miał zaciekawiać i budzić podziw. Ktokolwiek się w nim znalazł otoczony był atmosferą luksusu. Towar zdawał się być jedynie mało znaczącym dodatkiem, pretekstem do stworzenia świątyni handlu godnej nowego społeczeństwa. Jednak od pierwszych lat XX wieku style historyczne i secesja zaczynają zanikać. Wraz z odzieraniem architektury z dekoracji, z wnętrz domów towarowych znikają rzeźby i mozaiki. Budynek staje się jednorodną całością. Jego nową dekoracją jest światło, dynamika, szkło odbijające ruch uliczny. Modernistyczne domy towarowe powstające od połowy lat dwudziestych przynoszą całkowitą zmianę organizacji dawnego sposobu handlowania. Elewacje tworzą jedynie wielkie tafle szkła i ewentualnie kamienne pasy przedzielające poziome pasy okienne. Przedefiniowano charakter wnętrza. W miejsce reprezentacyjnych sal i tematycznych pomieszczeń poszczególnych działów pojawiły się nieurozmaicone, zunifikowane otwarte przestrzenie. Nie było dekoracji rzeźbiarskiej, malarstwa ani elementów architektonicznych, które efektownie kształtowałby przestrzeń. Jedyną rzeczą, na której klient mógł się skupić, wkraczając np. do domu firmy Petersdorff we Wrocławiu to towar: atrakcyjnie rozrzucone na stołach parasole, idealnie poskładane na regałach białe koszule.

Nowoczesny dom towarowy można nazwać sprawnie działającą maszyną. Wysokie obroty były możliwe jedynie przy optymalnym wykorzystaniu budynku, zarówno powierzchni użytkowej jak i udogodnień technologicznych. Dom towarowy jako składnik ścisłego centrum, ucieleśniał nowoczesny charakter miasta oraz zmieniające się standardy życia. Do rozwoju nowoczesnej architektury handlowej w znaczący sposób przyczynił się niemiecki architekt Erich Mendelsohn.

Główną zasługą Mendelsohna, który w latach 1924-1932 zaprojektował siedem domów towarowych, było stworzenie całkowicie nowego języka architektury handlowej. Opracował wzorzec budynku, który przy zachowaniu estetycznych walorów bryły był optymalnie dostosowany do roli sklepu. Zaokrąglone szklane elewacje, wzbogacane wyszukanymi materiałami (np. trawertyn), były najlepszą możliwą reklamą budynku. Wnętrza urozmaicone jedynie szeregiem podpór pozostawiały swobodę aranżacji zarówno właścicielowi jak i architektom wnętrz. Jeszcze na samym początku stulecia taki projekt uznanoby za niedbały lub co najwyżej nieukończony. Lecz w czasach, kiedy zarówno w rzemiośle artystycznym jak i w architekturze wyznawano ideał prostoty i potrzebę logicznego połączenia estetyki z funkcją, ten sposób „pozostawienia” wolnej przestrzeni wnętrza wydawał się najlepszym możliwym rozwiązaniem.

Pierwszym domem towarowym, który zaprojektował Mendelsohn był budynek w Gliwicach (1921-22) dla firmy Erwina Weichmanna. Lokalna firma specjalizowała się w sprzedaży jedwabiu. Dwupiętrowy gmach o prostej, prostopadłościennej bryle stał się wzorcem późniejszych realizacji dla firmy Schocken i wrocławskiego Petersdorffa. Prosta elewacja poprzecinana była jedynie wysuniętymi gzymsami i cofniętym względem lica pasem okien. Ogólny układ architektoniczny zostanie powtórzony również we wrocławskim domu towarowym, a także w domu Schockena w Stuttgarcie. Układ ten zakładał stworzenie narożnego budynku o przeszklonym parterze i wejściu głównym znajdującym się w narożniku.

Wydaje się, że prosta forma domu tekstylnego w Gliwicach zrealizowana wg zasady „najlepsze dokonania są zarazem najprostsze”1 stanowi punkt wyjścia w budowaniu systemu architektonicznego. Mendelsohn rozpoczął uwalnianie prostej geometrycznej bryły od statyki. Już w elewacji gliwickiego sklepu pas okien, przepruwający powierzchnię solidnej betonowej ściany, sugeruje ruch i dynamikę. Lecz dopiero w późniejszych realizacjach, dzięki rozwiązaniom architektonicznym, a także odpowiedniemu nocnemu oświetleniu, Mendelsohn stworzy wrażenie dematerializacji architektury.

Dla ukształtowania własnej metody projektowania domów towarowych kluczową rolę miała współpraca z właścicielem wielkiej firmy Schocken, współczesnym mecenasem Salmanem Schockenem. Swój pierwszy dom towarowy założył w 1904 roku w jednym ze wschodnioniemieckich miasteczek. W momencie dojścia Hitlera do władzy posiadał największą prywatną sieć domów towarowych w Niemczech. Erich Mendelsohn zaprojektował dla firmy Schocken trzy nowe obiekty: w Norymberdze (1925-1926), Stuttgarcie (1926-1928) i Chemnitz (1927-1930). Wielki sukces przedsięwzięcia został osiągnięty za sprawą zbieżności poglądów patrona i architekta. Każdy w swojej dziedzinie wyznawał zasadę racjonalności i funkcjonalności przy zachowaniu wysokich standardów. W domach towarowych tego koncernu można było znaleźć towary o wysokiej jakości, których cena osiągalna była dla robotników. Shocken pragnął, żeby wysoka gospodarcza wydajność była wyrażona przez prostą i klarowną architekturę. Masowo wytwarzane produkty miały zapewnić sklepom rzesze konsumentów. To właśnie produkt był najważniejszy, klient miał zainteresować się tanim, atrakcyjnie eksponowanym towarem, a nie pięknym lustrem, dachem czy rzeźbą. Schocken, w porównaniu z dawnymi francuskimi i niemieckimi firmami, obrał inną drogę dochodu. Zrezygnował z luksusu i blichtru. Niskie ceny i rozwinięta kampania reklamowa miały skutecznie przyciągnąć klientów. Materiały budowlane miały być tanie i skromne, gdyż zdaniem Schockena, luksusowe wykończenie sklepu nie pasowało do obecnych czasów.

Już w pierwszym budynku zrealizowanym dla koncernu Schocken w latach 1925-1926 w Norymberdze Mendelsohn przedstawił społeczeństwu nowoczesny sklep pozbawiony reprezentacyjnych dziedzińców i ornamentów. Przestronne wnętrza oświetlone były dzięki pasom okien, a ciągi regałów tworzyły szerokie korytarze. Proste kubiczne meble, zaprojektowane w pracowni architekta, podkreślały surowy i funkcjonalny charakter wnętrza. W kolejnych domach towarowych Schockena architekt powielał ogólny schemat. Budynek w Stuttgarcie z lat 1927-1928 najbardziej przypominał powstały w tym samym okresie wrocławski Petersdorff. Znajdował się na styku ulic Hirschstrasse i Eberhardtarsse. Architekt zastosował analogiczny zaokrąglony narożnik płynnie łączący obie elewacje. Gęsto umieszczone wydatne gzymsy okalały narożnik i jedną z elewacji. Podobnie purystycznie opracowane wnętrza zdobiły jedynie skromne, gładko fornirowane meble. Nieco późniejszy dom towarowy w Chemnitz, wzniesiony w latach 1927-1930, prezentował nieco inne rozwiązanie. Monumentalna bryła założona na wycinku koła przypominała słynny Dom Kolumba na placu Poczdamskim w Berlinie. Forma budynku, w porównaniu z domem w Stuttgarcie i we Wrocławiu, była znacznie uproszczona. Nadwieszona elewacja składała się z pasów okiennych i rozdzielających je pasów kamiennej ściany. Sposób opracowania elewacji był bardzo jednolity. Wszystkie siły i kierunki zostały zrównoważone; brak było elementów dominujących. Mendelsohn ograniczył architektoniczne środki wyrazu (jak np. wykusze, zaokrąglone narożniki, wydatne gzymsy) do niezbędnego minimum, przez co osiągnął funkcjonalizm najwyższej postaci. W żadnej realizacji niemieckiego architekta elewacje nie służyły jako miejsce do zamieszczenia reklamy. Mendelsohn, który był przeciwnikiem kolorowych, szpecących budynek afiszów, jako reklamę uznawał samą elewację opracowaną równie efektownie, co reklama. Fasada budynku musiała dostarczać wizualnej przyjemności. Skuteczną formą reklamy okazało się również oświetlenie budynku gdyż, jak pisał Piotr Maria Lubiąski, „publiczność jest jak ćma lecąca do światła”2. Najefektowniejszą formę iluminacji zyskał dom Petersdorffa. W ciągu dnia klientów miała przyciągać szklano-lustrzana elewacja. W nocy budynek stawał się gigantyczną, świetlną reklamą. W latach dwudziestych takie oświetlenie zyskało rangę narzędzia kształtującego i definiującego architekturę.

W 1929 roku Mendelsohn wygłosił wykład na temat nowoczesnego domu towarowego (Das Neuzeitliche Gechäftshaus). Architekt przedstawił w nim główne zasady tworzenia domu handlowego, którym był z pewnością wierny przy projektowaniu zleceń dla koncernu Schocken, a także dla wrocławskiego Petersdorffa:

Istotą wszelkiego handlu jest towar, tzn. możliwie szybki i korzystny obrót nim. Towar jest zatem najważniejszy, tj. konieczności jego zachwalania w sposób wywierający jak największe wrażenie służą wszelkie zabiegi handlowe i budowlane. W szczególności budynek musi – oprócz oczywistego zachowania warunków technicznych – w każdej fazie projektowania i realizacji spełniać zasadniczy warunek handlu3.

Wraz z odejściem w architekturze handlowej od ornamentacji, rzeźbiarskiego opracowania bryły, płaskie i proste elewacje różnicowane jedynie pasami okien stanowiłyby rodzaj neutralnej, oszczędnej skorupy, w której wnętrzu skrywają się bogactwa towarów. Jednakże w projektach Mendelsohna istota nowoczesnego sklepu to nie tylko surowe i przestronne wnętrza a przede wszystkim nowatorskie opracowanie bryły. Jedną z głównych różnic architektury XIX-wiecznej i modernistycznej jest właśnie podejście do bryły. W XIX wiecznych realizacjach blok budowli jest dosyć prosty. Powierzchnia elewacji jest urozmaicona otworami okiennymi, witrynami, kamiennymi lizenami, zaokrąglonymi gzymsami i efektownymi, pokrytymi płaskorzeźbami wieżami. A więc bryła nie jest zasadniczo rozczłonkowana, wszelkie wspomniane elementy są jedynie aplikowane na jej powierzchnię. Stanowią one dodatek, który nie zmienia zasadniczego kształtu gmachu. W przypadku architektury modernistycznej twórcy starali się pojmować budynek jako jednorodną, plastyczną całość. Architekt niczym rzeźbiarz zaczynał od formowania bryły. Dotyczyło to przede wszystkim architektury ekspresjonizmu. Zamiast addycyjnie łączonych geometrycznych brył starano się poprzez kształt wyrazić ideę. Opływowe, rzeźbiarskie formy, stalaktytowe stropy, oryginalne kryształowe ornamenty oraz silne akcentowanie kierunków miały służyć ekspresji dynamiki i nowoczesności lub stanowiły rodzaj symboliki utopijnego socjalizmu.

Erich Mendelsohn w budynku firmy Schocken w Stuttgarcie czy Petersdorff we Wrocławiu opracował typowy kształt domu towarowego. Mimo rezygnacji z dekoracji i efektownych reklam nikt nie miał problemów z identyfikacją budynku. Modernistyczny charakter był wyrażony zarówno w formie jak i materiale. Tak opracowany dom towarowy nie tylko wpisywał się w nowoczesny charakter miasta, ale ten charakter tworzył. Mendelsohn zaprojektował budynki będące ucieleśnieniem metropolitalnego wizerunku centrum oraz jego wewnętrznej dynamiki. To właśnie chęć przedstawienia ruchu będzie stale towarzyszyć architektowi w większości jego realizacji. W jednym z listów do żony Louise, krytykując architekturę holenderską, Mendelsohn wyraził chęć tworzenia budowli wyrażających ideę, ale jednocześnie odpowiadających racjonalnym potrzebom użytkowym. To właśnie połączenie dynamiki i funkcji stanie się priorytetem w projektowanych obiektach handlowych.

Istotnym stadium procesu projektowania było sporządzanie kolorowych modeli. Były one wykonywane z plasteliny lub masy modelarskiej. Modele te pozwalały na wnikliwe studiowanie bryły i pozwalały opracować najlepszy sposób rozwiązania fasad. Zdaniem Mendelsohna pomagały również w „merytorycznym zrozumieniu” architektury4. Forma domu towarowego, jak np. wrocławskiego domu Petersdorffa, poprzez poziome pasy okien, a także zaokrąglony wykusz występujący poza lico, miała sugerować ruch, powtarzać kierunek ruchu ulicznego wzdłuż ulicy Szewskiej i Oławskiej. Dodatkowo w szklanej tafli odbijały się pędzące wzdłuż ulicy Szewskiej samochody, uliczne światła i linia zabudowy po drugiej stronie. Idąc wzdłuż ulicy bądź jadąc samochodem można było doznać wrażenia ruchu budynku. Im szybciej kierowca czy pieszy się poruszał, tym szybciej zmieniały się odbicia w szklanej elewacji. Jak pisze Jadwiga Sławińska o dynamicznym charakterze budynku przesądza układ przestrzenny, sugerujący pozorne unoszenie się masywnych murów. Mendelsohn stworzył budynek, który był ucieleśnieniem wewnętrznej dynamiki każdego miasta. Świadczyć o tym może również charakter pracy architekta. Mendelsohn przy każdym zleceniu uwzględniał czynniki związane z nauką, sztuką, gospodarką, polityką. Starał się poznać miasto i jego zabudowę, aby jak najlepiej dostosować do niej budynek. Nowy gmach miał być sumą stawianych przez epokę technologicznych wymogów. XIX-wieczny dom towarowy stanowił mikroświat koncentrujący najważniejsze tendencje epoki: kulturowe, stylistyczne, gospodarcze i społeczne. Podobnie jest z modernistycznymi budowlami. Erich Mendelsohn w swojej praktyce architektonicznej jeszcze dobitniej podkreślał związek domu towarowego z nowoczesnym miastem i jego mieszkańcami.

Erich Mendelsohn, tak jak kilkanaście lat wcześniej Alfred Messel, stworzył wzorzec nowoczesnego domu towarowego powielany na terenie całej Europy. Niemałe znaczenie dla ukształtowania wzorca odegrali zleceniodawcy, myślący progresywnie i chcący nadać swoim sklepom nowoczesny wizerunek. Typ domu towarowego zaproponowany przez niemieckiego architekta doczekał się szeregu powtórzeń. Bezpośrednio do projektu Ericha Mendelsohna odwołał się Hermann Dernburg w swojej najsłynniejszej realizacji domu towarowym Wertheim we Wrocławiu. Jednakże zdaniem wielu badaczy monumentalny budynek Wertheima nie mógł równać się z nowatorską i oryginalną bryłą projektu Mendelsohna. Jednym z najpóźniejszych przykładów, w którym można odnaleźć echo formy Petersdorffa lub domów firmy Schocken, jest Centralny Dom Towarowy w Warszawie (Smyk) autorstwa Zbigniewa Ihnatowicza i Jerzego Romańskiego (1948 r.)

Karolina Brudek

BIBLIOGRAFIA

  1. I. Heinze-Greenberg, Erich Mendelsohn. Olsztyn-Jerozolima-San Francisco, Olsztyn 2006
  2. R. Stephan, Domy towarowe w Berlinie, Wrocławiu, Chemnitz, Duisburgu, Norymberdze, Oslo I Stuttgarcie (1924-1932), [w:] Erich Mendelsohn. Dynamika i funkcja. Zrealizowane wizje kosmopolitycznego architekta, pod. red. Reginy Stephen, Wrocław 2003
  3. R. Stephan, Kształtowanie, wykorzystanie i funkcja modeli w dziele Ericha Mendelsohna, op. cit.
  4. P. M. Lubińśki, Magazyn mód, „Arkady” 1938, nr 7, s. 343-345,cyt. za: H. Faryna – Paszkiewicz, Geometria wyobraźni, Gdańsk 2003
  5. J. Sławińska, Ekspresja sił w nowoczesnej architekturze, Warszawa 1997

1 E. Mendelsohn, What is Architecture about, wykład, Berkeley, kwiecień 1953, nagranie: cyt. za: I. Heinze-Greenberg, Erich Mendelsohn. Olsztyn-Jerozolima-San Francisco, Olsztyn 2006, s. 3.

2 P. M. Lubińśki, Magazyn mód, „Arkady” 1938, nr 7, s. 343-345,cyt. za: H. Faryna – Paszkiewicz, Geometria wyobraźni, Gdańsk 2003, s. 280.

3 E. Mendelsohn, Das Neuzeitliche Geschäftshaus, ok. 1929: cyt. za: R. Stephan, Domy towarowe w Berlinie, Wrocławiu, Chemnitz, Duisburgu, Norymberdze, Oslo I Stuttgarcie (1924-1932), [w:] Erich Mendelsohn. Dynamika i funkcja. Zrealizowane wizje kosmopolitycznego architekta, pod. red. Reginy Stephen, Wrocław 2003, s. 100.

4 Cyt. za: R. Stephan, Kształtowanie, wykorzystanie i funkcja modeli w dziele Ericha Mendelsohna, [w:] Erich Mendelsohn. Dynamika i funkcja. Zrealizowane wizje kosmopolitycznego architekta, pod. red. Reginy Stephen, Wrocław 2003, s. 17.

Karolina Tabak

2002- 2007 studia magisterskie, historia sztuki, Uniwersytet Warszawski

2007- praca w Muzeum Narodowym w Warszawie

zainteresowania: niemiecka architektura modernistyczna, czeska architektura kubistyczna, warszawski funkcjonalizm

Publikacje

2006 Artykuł na łamach kwartalnika Archivolta „Między estetyką maszyny a architekturą symboliczną. Fabryka IG-Farben Petera Behrensa

Comments Are Closed